Hiệu ứng phơn ở Việt Nam

"Trường Sơn Ðông, Trường Sơn Tây

Bên nắng đốt, bên mưa quây"

Có bao giờ các bạn thắc mắc tại sao lại có câu hát như trên không? Đây là hiện tượng cùng một dãy núi Trường Sơn  nhưng lại có sự khác biệt thời tiết giữa hai sườn núi. Sườn Tây là sườn đón gió mùa Tây Nam thổi đến nên mưa nhiều. Trong khi đó sườn Đông khuất gió, bị hiệu ứng phơn, gây nên loại hình thời tiết khô nóng. Vậy gió phơn là gì?

Gió phơn (gió foehn) là loại gió khô nóng thổi từ trên núi xuống, một hiện tượng gió vượt đèo, còn gọi là hiệu ứng phơn (hiệu ứng foehn). Ở Việt Nam, gió phơn còn được gọi là gió tây khô nóng, là dạng thời tiết nguy hiểm, một kiểu thời tiết đặc trưng thường xảy ra trong những tháng mùa hè ở khu vực Trung Bộ, nhiều khi lan ra khu vực Bắc Bộ.

Trong hiệu ứng phơn, từ bên kia núi gió thổi lên, càng lên cao áp suất không khí giảm xuống và, do quá trình giãn nở đoạn nhiệt, nhiệt độ càng lạnh. Trung bình cứ lên cao 100 m thì nhiệt độ không khí giảm khoảng 1ºC. Khi nhiệt độ hạ xuống dưới điểm sương, sự ngưng kết diễn ra, mây hình thành và mưa rơi xuống bên sườn đón gió, tạo thành mưa địa hình, đồng thời không khí thu thêm nhiệt lượng do ngưng kết toả ra. Do nhiệt lượng này mà tốc độ giảm nhiệt khi lên cao chậm lại, chỉ giảm khoảng 0,6ºC cho mỗi 100m lên cao.

Sau khi vượt qua đỉnh, gió đã mất nhiều lượng nước, do để lại dưới dạng mưa bên sườn đón gió, không khí trở nên khô hơn. Khi gió di chuyển xuống chân núi, mật độ không khí đậm đặc hơn, và nhiệt độ của nó tăng dần lên do quá trình bị nén đoạn nhiệt. Trung bình cứ xuống thấp 100m thì nhiệt độ không khí tăng khoảng 1ºC. Không khí khô làm trời quang mây ở sườn bên này, tạo điều kiện cho bức xạ Mặt trời vào ban ngày hun nóng luồng gió tràn xuống. Do vậy đến chân núi bên này không khí trở nên khô và nóng hơn so với không khí ở sườn đón gió. Hiệu ứng phơn càng mạnh nếu không khí đến bên sườn đón gió càng ẩm và đỉnh núi càng cao.

Hiệu ứng phơn được nghiên cứu đầu tiên ở phía bắc dãy núi Anpơ (Alps), là tên gọi địa phương của thứ gió khô và nóng thổi trong các thung lũng của nước Áo và Thụy Sĩ, nhờ nó khu vực này được hưởng khí hậu ấm áp. Loại gió này cũng xuất hiện ở một số nơi khác với tên gọi khác nhau. Như ở Mỹ và Canada gọi là gió Chinook, ở Tây Ban Nha gọi là gió Bilbao, ở Việt Nam gọi là gió Lào (vì thổi từ Lào sang)...

Ở Việt Nam, hiện tượng gió phơn chính là hiện tượng gió tây khô nóng, xuất hiện nhiều ở khu vực Trung Bộ, đặc trưng nhất ở khu vực Bắc Trung Bộ. Sự xuất hiện của loại gió này có ảnh hưởng rất lớn đến thời tiết và đời sống dân cư trong khu vực, nhất là sản xuất nông nghiệp.

Hàng năm, vào các tháng mùa hè, miền Trung Việt Nam thường chịu ảnh hưởng của những đợt gió mùa mùa hè thổi từ vịnh Bengan theo hướng tây nam. Sau khi vượt qua lãnh thổ Campuchia và Lào, gió đã mất đi một phần hơi ẩm, gặp dãy núi Trường Sơn, không khí bị đẩy lên cao và lạnh đi nên hầu hết hơi nước bị ngưng kết lại tạo thành mưa, rơi hết xuống sườn phía tây của dãy Trường Sơn. Khi thổi sang sườn phía đông, gió trở nên khô và nóng.

Động lực chủ yếu sinh ra gió tây khô nóng nói trên là vùng áp thấp nóng thường hình thành ở miền Hoa Nam, Trung Quốc. Có khi trung tâm vùng áp thấp này nằm ngay tại đồng bằng Bắc Bộ, Việt Nam. Vùng áp thấp có tác dụng hút gió vượt qua dãy Trường Sơn. Vùng áp thấp này càng sâu, nghĩa là áp suất trung tâm vùng áp thấp càng nhỏ, thì gió tây khô nóng càng thổi mạnh, nhiệt độ càng cao và độ ẩm càng thấp, có trường hợp tỏa rộng ra Bắc Bộ.

Hàng năm, tại các tỉnh ven biển Trung Bộ, mùa gió tây khô nóng thường bắt đầu từ hạ tuần tháng 4 đến trung tuần tháng 9, thổi nhiều nhất vào tháng 6 và tháng 7. Theo số liệu thống kê, mỗi tháng này trung bình có 7-10 ngày, trong đó có 2-4 ngày gió tây khô nóng thổi mạnh. Gió tây khô nóng thường thổi thành từng đợt, đợt ngắn 2-3 ngày, đợt dài 10-15 ngày, có đợt kéo dài tới trên 20 ngày. Trong một ngày, gió tây khô nóng thường bắt đầu thổi từ 8-9 giờ sáng cho đến chiều tối, thổi mạnh nhất từ gần giữa trưa đến xế chiều, có khi thổi liên tục suốt cả ngày đêm.

 #Hoàng Thanh Thúy