Dòng siết ???

     Dự báo, quan trắc không chỉ đối với các hiện tượng thời tiết bề mặt mà đôi lúc các hiện tượng diễn biến trên cao cũng là một trong những đối tượng được quan tâm đến rất nhiều, ảnh hưởng rất lớn đến con người và dòng siết là một trong số đó. Tuy nó tồn tại trên rất cao trong bầu khí quyển nhưng nó vẫn có ảnh hưởng rất lớn, đặc biệt là trong lĩnh vực ngành hàng không.

    Jetstream hay còn gọi là dòng siết là một dải gió mạnh, hẹp hầu như nằm ngang ở phần trên tầng đối lưu và bình lưu, được đặc trưng bởi độ đứt theo chiều thẳng đứng và nằm ngang của tốc độ gió với một hay nhiều nhánh gió đạt giá trị cực đại. Theo định nghĩa của Tổ chức Khí tượng thế giới (WMO) dòng siết có chiều dài hàng nghìn km, chiều rộng hàng trăm km với độ đứt gió 10m/s/km ở trung tâm và 10m/s/km ở ngoài rìa. Dải gió mạnh nhất thường rộng từ 300 - 500km và có thể kéo dài từ tầng đối lưu đến khoảng 500mb.

    Dòng siết thường tồn tại ở dạng sóng uốn lượn, dịch chuyển sao cho khí áp thấp bên trái còn khí áp cao bên phải, hay nghĩa là dòng siết sẽ dịch chuyển từ Tây sang Đông. Dòng siết ở mỗi bán cầu thường có hai loại chính là dòng siết cận cực (Polar Jet Stream) và dòng siết cận nhiệt đới (Subtropical Jet).

    Dòng siết cận cực (Polar Jet Stream) nằm ở giữa hai hoàn lưu Ferrel và Polar. Dòng siết này thường được tìm thấy ở vĩ độ từ 30 - 70 độ và bề mặt áp suất từ 300 - 200hPa (khoảng 7,5 - 11km so với mực nước biển). Dòng siết cận cực tồn tại quanh năm và thường mạnh nhất vào mùa đông, thỉnh thoảng nó di chuyển xuống dưới vĩ độ thấp đến vùng cận nhiệt đới hợp nhất với dòng siết cận nhiệt đới.

    Vị trí và hướng cũng như cường độ và tính liên tục của dòng siết chi phối thời tiết trong một ngày đến vài tuần. Vào mùa hè, dòng siết cận cực di chuyển về phía bắc, mang theo không khí ấm hơn đến các vĩ độ trung bình. Vào mùa đông, dòng siết di chuyển về phía nam, mang theo không khí lạnh hơn đến các vĩ độ trung bình.

    Khác với dòng siết cận cực, dòng siết cận nhiệt đới được tạo ra từ hai hoàn lưu Hadley và Ferrel vị trí dao động từ khoảng 20 -35 vĩ độ tùy từng bán cầu. Trong mùa đông, dòng siết cận nhiệt đới gần như liên tụa cả ở hai bán cầu và có thể đạt tốc độ gió từ 75 - 100 m/s. Ở Bắc bán cầu, dòng siết gần như cố định trùng với các dặng núi lớn và tốc độ gió tối đa xảy ra ở phía Đông Nam Hoa Kỳ, biển Địa Trung Hải và tây bắc Thái Bình Dương với vĩ độ trung bình khoảng 27,5 vĩ độ Bắc. Trái với dòng siết cận nhiệt tồn tại quanh năm ở Nam bán cầu thì ở Bắc bán cầu dòng siết này không được liên tục. Cũng giống với dòng siết cận cực, vào mùa hè sẽ di chuyển về phía Bắc và mùa đông di chuyển về phía Nam, dòng siết cận nhiệt đới trong mùa hè khi di chuyển về phía Bắc đến khoảng 40 vĩ độ với tốc độ trung bình giảm xuống còn khoảng 35 m/s nên khó quan trắc và tìm được trên bản đồ.

    Dòng siết là một trong những hiện tượng tự nhiên đặc biệt nguy hiểm không chỉ tác động đến hình thế thời tiết ở bề mặt mà còn rất nguy hiểm, cực đoan đối với lớp khí quyển trên cao, đặc biệt là đối với ngành hàng không, khi dòng siết là một trong nhưng hiện tượng đặc biệt tác động trực tiếp đối với máy bay. Vì thế, việc nghiên cứu về dòng siết, hoạt động, quy luật và tác động của nó rất quan trọng không chỉ với nghiên cứu khoa học cơ bản nói chung mà đóng góp rất lớn cho sự phát triển xã hội, kinh tế nói chung.

Tác giả: Nguyễn Đức Thắng