TẠI SAO MỌI NƠI TRÊN TRÁI ĐẤT KHÔNG CÓ CÙNG MỘT KIỂU KHÍ HẬU???

     Đã bao giờ chúng ta từng hỏi tại sao trên Trái Đất ở rất nhiều nơi khác nhau, mỗi khu vực, mỗi vùng miền lại có các loại hình khí hậu khác nhau, chia thành các đới như nhiệt đới, cận nhiệt đới, ôn đới, … mà không phải tạo ra một đới, một môi trường khí hậu duy nhất trên mọi nơi của Trái Đất. Vậy chúng hình thành như thế nào, hoạt động ra sao và có tác động như thế nào để hình thành các đới, các khu vực khí hậu khác nhau?

    Trước hết ta phải hiểu thế nào là áp suất khí quyển hay còn gọi là khí áp? Áp suất khí quyển hay khí áp là trọng lượng của 1 cột không khí tác động lên trên 1 đơn vị diện tích. Khi mật độ trong không khí tăng làm trọng lượng của cột không khí tăng theo, từ đó áp lực của cột không khí lên bề mặt tăng gọi là áp cao. Ngược lại, khi mật độ của không khí giảm làm trọng lượng của cột không khí giảm, áp lực tác động lên bề mặt giảm gọi là áp thấp. Khu vực có áp cao tạo ra với dòng giáng thường gắn với thời tiết đẹp, trời quang, ít mây,... Còn áp thấp tạo ra dòng thăng đi cùng với thời tiết xấu, nhiều mây với mưa dông, …

    Hệ thống khí áp chính là các khu áp thấp, áp cao xen kẽ liền kề lẫn nhau mà cấu tạo thành đồng thời cũng là 1 trong nhưng nhân tố quyết định và ảnh hưởng đến thời tiết khí hậu của từng vùng miền, chia Trái Đất ra thành các đới khác nhau. Có hai yếu tố chính gây nên hệ thống khí áp trên Trái Đất là bề mặt trải dưới không đồng nhất của Trái Đất và sự chênh lệch albedo giữa nhiệt độ và đại dương. Như chúng ta đã biết, năng lượng bức xạ Mặt Trời đem lại là nguồn năng lượng chính cung cấp cho mọi hoạt động trên Trái Đất. Do Trái Đất là hình cầu lại nghiêng thêm một góc 23’66 nên bức xạ Mặt Trời chiếu xuống bề mặt Trái Đất là không giống nhau kết hợp với hai nhân tố trên làm hệ thống khí quyển phân hóa ra thành từng trung tâm khí áp riêng biệt.

 

    Các trung tâm khí áp cao hay áp thấp trên Trái Đất có vĩ độ tương đương nhau sẽ tác động lẫn nhau hình thành các vành đai khí áp cố định. Dọc theo đường xích đạo có một vành đai áp suất thấp bao quanh Trái Đất với khí áp vào khoảng 1012 milibar. Vành đai áp suất thấp này còn có một tên gọi khác là dải hội tụ nhiệt đới ITCZ (Intertropical Convergence Zone), là nơi gió mậu dịch Đông Bắc và Đông Nam hội tụ. Dải hội tụ này thường nằm ở khoảng 5 vĩ độ Bắc, do nơi đây quanh năm nhận được lượng bức xạ Mặt Trời lớn nên khí hậu ở đây luôn nóng ẩm, mưa nhiều với ba trung tâm áp thấp gây mưa lớn nhất là Indonesia, Tây Phi, Bắc Nam Mỹ. Hệ thống này thường dịch chuyển theo mùa và có xu hướng đi lên phía Bắc vào mùa hè và di chuyển xuống phía Nam vào mùa Đông, cũng chính sự di chuyển này ảnh hưởng đến một phần đến chế độ mưa ở nước ta.

    

    Từ vành đai áp suất thấp ở xích đạo sang hai bên là hai vành đai áp suất cao ở cả hai bán cầu Bắc, Nam. Vùng Bắc Bán Cầu, vành đai áp suất cao này chủ yếu nằm ở vĩ độ 30 -40 vĩ độ Bắc với ba tâm áp suất cực đại được thể hiện rõ ràng. Một ở phía đông Thái Bình Dương, thứ hai ở Azores và thứ ba ở Syberia đối với áp suất khoảng 1020 milibar. Vành đai áp cao ở Nam Bán Cầu thì gần như song song với 30 độ vĩ Nam với ba trung tâm áp cao là đông Thái Bình Dương, đông Đại Tây Dương và ở Ấn Độ Dương; với cường độ tương đương vành đai áp cao ở Bắc Bán Cầu.

    Ngoài vành đai áp cao ở cả hai bán cầu thì áp suất khí quyển giảm dần về phía hai cực. Ở Nam bán cầu, áp suất giảm dần về phía Nam Cực là đều đặn và rất rõ rệt do Nam bán cầu chủ yếu là biển, ít lục địa. Áp suất giảm từ trung bình trên 1016 milibar dọc theo 35 vĩ độ Nam đến trung bình 992 milibar dọc theo vĩ độ 60 Nam. Còn ở Bắc bán cầu, sự giảm áp suất về phía Bắc Cực ít hơn với sự dao động rất lớn do ở Bắc bán cầu chủ yếu là các lục địa rộng lớn trải dài nối liền nhau.

    Ngoại trừ vành đai áp suất thấp ở khu vực xích đạo thì còn một vành đai áp suất thấp khác chạy song song với bờ biển của hai cực ở khoảng 60 -70 vĩ độ gọi là vành đai áp suất thấp cận cực. Vành đai này là nơi các khối không khí ấm và lạnh từ các vành đai áp suất cao cận nhiệt đới và vùng cực hội tụ với nhau nên thời tiết ở đây thường rất bất ổn, mây mù bao phủ dày đặc và thường xuyên xuất hiện các cơn dông bão lớn. Ở Bắc bán cầu, các vành đai áp thấp cận cực trở nên gián đoạn trong mùa hè và liên tục trong mùa đông.

    Từ vành đai áp suất thấp cận cực trở về phía hai cực, do nhiệt độ giảm mạnh khiến càng về cực thì áp suất càng tăng tạo thành một khu áp cao cực từ vĩ độ 70-90. Vùng cực cao có xu hướng rất ổn định với trung tâm áp suất cao lên đến 1046 milibar với cường độ mạnh quanh năm. Những vùng này được đặc trưng bởi không khí lạnh, khô và bầu trời trong xanh. Trong những tháng mùa đông, Vành đai áp suất cao vùng cực mở rộng và di chuyển về phía xích đạo, mang theo không khí khô, lạnh đến các vĩ độ trung bình. Điều này có thể dẫn đến sự hình thành các hệ thống áp suất cao, có thể gây ra tình trạng thời tiết lạnh và khô.

    Hệ thống áp suất khí quyển có vai trò rất quan trọng đối với sự sống trên Trái Đất. Nó là một hệ quả tất yếu của sự phân bố bức xạ Mặt Trời khác nhau trên bề mặt Trái Đất mang lại, không chỉ định hình hình thế khí hậu, phân chia các đới với nhau tạo ra sự phân hóa, đa dạng môi trường mà còn giúp điều hòa, cân bằng lại năng lượng đảm bảo duy trì sự sống, sự vận động của Trái Đất.

Tác giả: Nguyễn Đức Thắng