Nguồn gốc những cơn nóng mùa hè ở nước ta

 Nắng nóng là một dạng thời tiết nguy hiểm đặc biệt thường xảy ra trong những tháng mùa hè. Biểu hiện của nắng nóng là khi nền nhiệt độ không khí trung bình ngày khá cao và được đặc trưng bởi nhiệt độ cao nhất trong ngày.

Nắng nóng xảy ra theo 2 trường hợp:

Trường hợp 1: Ít mây, độ ẩm tương đối của không khí khá thấp ( dưới 50%), đây được gọi là hiện tượng “khô nóng”.

Trường hợp 2: Xảy ra khi điều kiện nhiều mây, độ ẩm tương đối của không khí tương đối cao gây ra oi bức, khó chịu, đây được gọi là hiện tượng “nắng nóng oi bức”. Trong những ngày nắng nóng đôi khi có xảy ra mưa rào và dông lúc chiều tối.

 3. Các hình thế gây nắng nóng ở Việt Nam

    a. Áp thấp nóng phía Tây

Hình 1.1: Miểu tả áp thấp nóng phía Tây

Từ khoảng cuối tháng 3 và đầu tháng 4, mặt trời đã vượt qua xích đạo đi dần lên Bắc Bán cầu, bán Đảo Trung Ấn, Myanmar, vùng Tây Nam Trung Quốc, cao nguyên Tây Tạng, Ấn Độ, Pakistan được hun nóng trở thành ổ hình thành “khối khí lục địa khô nóng”. Đó là điều kiện thuận lợi cho áp thấp nóng Nam Á phát triển và mở rộng phạm vi sang phía Myanmar, vùng Tây Nam Trung Quốc và bán đảo Trung Ấn. Trong khi đó, áp cao lạnh lục địa suy yếu và thu hẹp dần phạm vi ảnh hưởng của nó đến các vùng vĩ độ trung bình và vĩ độ cao.

Trong thời kỳ này có sự giao tranh của hai hệ thống nói trên, áp thấp nóng Nam Á phát triển và mở rộng về phía Đông thành từng đợt rồi lại suy yếu, lùi về phía Tây (nhường chỗ cho các khối không khí lạnh ở cực đới xâm nhập xuống đông nam lục địa Châu Á). Chính vì thế, khi áp thấp nóng phía Tây phát triển và mở rộng về phía Đông Nam và ảnh hưởng đến miền Bắc Việt Nam thì nền nhiệt độ sẽ tăng dần.

Khối khí nhiệt đới lục địa khi ảnh hưởng tới Việt Nam đã biến tính theo một quá trình rất phức tạp:

Bản chất ban đầu là một khối khí nóng và khô, theo hoàn lưu xoáy thuận của vùng áp thấp Nam Á có hoàn lưu khá rộng lớn, bao trùm hầu khắp cả vùng Ấn Độ, Myanmar và Pakistan.

Sau đó, nó di chuyển đến Ấn Độ Dương và Vịnh Bengal, đôi khi còn kết hợp với cả luồng không khí từ Nam Bán cầu lên, luồng không khí nóng và khô này đã bị biến tính đi thành khối khí mát và ẩm hơn;

Khi đi qua lục địa Myanmar và Thái Lan nó cho mưa làm cho độ ẩm không khí vừa tích lũy được bị giảm đi phần nào.

  Đến Biên giới Lào – Việt gặp dãy Trường Sơn, do tác dụng của địa hình chắn gió gây hiệu ứng phơn, nó tiếp tục gây mưa ở sườn phía Tây của dãy Trường Sơn, vì vậy sau khi vượt qua dãy Trường Sơn sang Việt Nam nó trở về trạng thái nguyên thủy của nó “nóng và khô”.

Khi chịu ảnh hưởng bởi áp thấp nóng phía Tây, thời tiết sẽ nắng, nóng, khô (độ ẩm thấp), rất oi bức và thường xuất hiện dông nhiệt buổi chiều.

              b. Gió Tây Nam khô nóng

Hình 1.2 : Miêu tả gió Tây Nam khô nóng

Vào thời kỳ cuối tháng 5 đầu tháng 6 khi rãnh gió mùa thể hiện rõ trên bản đồ AT850 mb và AT700 mb, đôi khi cả trên bản đồ AT500 mb, chạy dài suốt từ Bắc Ấn - Miến tới phía nam lục địa Trung Quốc; và khi đó rãnh áp thấp Đông - Á cũng biểu hiện rõ rệt. Lưỡi áp cao Thái Bình Dương ở phía Đông Philippin cùng với vùng sống cao này là vùng gió mùa tây nam mạnh thổi từ bắc Ấn Độ Dương qua bắc Biển Đông tới cả những vùng vĩ độ cao hơn. Đây chính là đới gió tây nam hoàn chỉnh phát triển từ thấp lên đến 3000m, có khi tới 5000m; tốc độ gió có khi đạt tới 10 – 15m/s, thậm chí 20m/s. Khi tốc độ gió tây nam ở bắc Biển Đông lớn hơn ở bán đảo Trung – Ấn sẽ xuất hiện sự phân kỳ tốc độ của đới gió tây nam ở vùng bán đảo Trung – Ấn và vùng Biển Đông; dòng giáng quy mô lớn từ các tầng trên cao 4000 – 5000 m theo quá trình đoạn nhiệt khô xuống các tầng thấp hơn làm nhiệt độ không khí gần mặt đất tăng lên; mặt khác ở lớp dưới gió mùa tây nam cũng xảy ra quá trình “Phơn” địa hình của dãy Trường Sơn. Thực tế cho thấy khi ở sườn núi đón gió phía tây thường có mưa; ngược lại sườn núi phía đông thời tiết thường ít đến quang mây hay chỉ có ít mây cao, nền nhiệt độ cao, khô nóng trở nên gay gắt.

Theo dõi sự hình thành và phát triển của rãnh gió mùa ở vùng tây nam Trung Quốc đồng thời với sự mạnh lên của gió mùa tây nam trên bán đảo Trung Ấn có thể thấy trước vài ba ngày khả năng xuất hiện nắng nóng. Cụ thể là khi gió tây nam trên bán đồ AT850 mb và AT700 mb ở vùng bán đảo Trung Ấn tới 10 – 15 m/s mà nền nhiệt độ chung đã đến 330C và gió tây nam ở bắc Biển Đông có khả năng mạnh lên thì đồng thời có nắng nóng ở Việt Nam.

Những dấu hiệu để dự báo kết thúc quá trình nắng nóng là các chỉ tiêu dự báo sự xâm nhập không khí lạnh xuống phía nam. Sự mạnh lên của cao áp cận nhiệt đới Tây Thái Bình Dương với quá trình dịch chuyển của các trung tâm biến áp dương 24h ở vùng duyên hải nam Trung Quốc có thể lấy làm căn cứ dự báo trước 12 – 24h khả năng kết thúc của quá trình nắng nóng.

Những biến đổi có tính chất điều chỉnh dẫn đến sự kết thúc nắng nóng là:

Rãnh gió mùa ở tây nam Trung Quốc di chuyển dần xuống phía nam, dẫn đến nhiều mây và có mưa ở Bắc Bộ Việt Nam thì quá trình nắng nóng cũng kết thúc; mặc dù là ở vùng vĩ độ thấp hơn vẫn còn đới gió tây nam, song kết cấu động lực đã thay đổi, sự phân kỳ tốc độ giảm dần và dòng giáng có khi thay bởi dòng thăng nên nắng nóng không còn nữa.

Khi có những sự biến đổi dẫn đến sự thay đổi hệ thống như lưỡi áp cao Thái Bình Dương lấn về phía tây hay gió mùa tây nam suy yếu dần thì quá trình nắng nóng cũng kết thúc.

                 c. Áp cao cận nhiệt

Hình 1.3: Miểu tả áp cao cận nhiệt mực 850hpa , đường liền màu xanh là đường dòng,.

Thời tiết nắng nóng trong hình thế áp cao cận nhiệt đới lục địa là loại hình thời tiết xảy ra trong hình thế synop có dải hội tụ nhiệt đới đi qua Trung Bộ Việt Nam.

Vào thời kỳ cuối mùa nóng, có những khi dải hội tụ nhiệt đới thể hiện rõ trên bản đồ AT 850 mb và AT 700 mb với trục đi từ xoáy thuận nhiệt đới ở đông bắc Biển Đông vắt qua bắc Việt Nam nối vùng áp thấp ở vịnh Bengal; nếu ở vùng cao nguyên Tây Tạng tồn tại áp cao cận nhiệt đới, trên bản đồ AT 500mb, còn cao áp Thái Bình Dương đang ở vùng biển phía đông Trung Quốc; giữa hai vùng áp cao này là rãnh tĩnh hoặc ít di chuyển, trong khi đới gió mùa tây nam hoạt động mạnh thì đó là hình thế thời tiết mà Bắc Bộ và các tỉnh ven biển trung bộ có nền nhiệt độ khá cao.

Trong trường hợp xoáy thuận nhiệt đới tiếp tục di chuyển chậm dần lên phía Bắc, hoặc vào vùng Đông nam Trung Quốc thì ở các tỉnh ven biển Trung Bộ và Bắc Bộ có nắng nóng. Trong trường hợp này, khi các tỉnh ven biển Trung Bộ nắng nóng là do hình thế gió Tây Nam khô nóng, còn ở Bắc Bộ lại chịu ảnh hưởng trực tiếp của cả khối khí cận nhiệt đới lục địa khô từ phía Tây Bắc tới.

 Những biến đổi làm suy yếu xoáy thuận nhiệt đới hay là cho nó di chuyển về phía Đông hoặc lên vùng vĩ độ cao hơn là nguyên nhân dẫn đến sự kết thúc quá trình nắng nóng.

Ngoài ra (thường vào tháng 6), một số trường hợp có bão, áp thấp nhiệt đới đổ bộ vào vùng Đông Nam của Trung Quốc thì ở các tỉnh ven biển Trung Bộ và Bắc Bộ cũng có nắng nóng. Ở các tỉnh ven biển Trung Bộ là hoạt động của gió Tây nam khô nóng và ở các tỉnh Bắc Bộ là gió Tây bắc phân kỳ mạnh.

Nguyễn Thành Đạt 21002471