TỔNG QUAN VỀ GIÓ MÙA

         Trong tất cả các yếu tố tác động đến khí hậu thì không thể không kể đến gió mùa, cũng không phải ngẫu nhiên mà các nhà khí tượng học lại nghiên cứu gió mùa nhiều đến thế? Vậy gió mùa là gì?

        Theo S.P Khroomov: “Gió mùa là chế độ dòng khí của hoàn lưu chung khí quyển trên một phạm vi đáng kể của bề mặt Trái Đất, trong đó ở mọi nơi trên khu vực gió mùa, gió thịnh hành gần như chuyển hướng ngược từ mùa đông sang mùa hè và từ mùa hè sang mùa đông”. Đặc biệt Khromov còn chỉ ra góc của hướng gió thịnh hành 2 mùa đông và hè phải lớn hơn 120-180 độ, tần suất gió mùa mỗi mùa phải chiếm trên 40% và tốc độ trung bình phải lớn hơn 3m/s.

        Việt Nam nằm trong vùng gió mùa Đông Nam Á điển hình nhất trên thế giới. Đông Nam Á với gió mùa mùa đông thịnh hành với tần suất 75%, thổi từ áp cao châu Á (áp cao Syberi) ngược hướng với gió mùa tây nam cùng với tần suất thịnh hành hơn 60% thổi từ phần phía đông nam của áp thấp Nam Á và tín phong Nam Bán Cầu vượt xích đạo chuyển hướng nên là khu vực gió mùa điển hình nhất thế giới. 

        Việt Nam nằm trong khu vực gió mùa Đông Nam Á (SEAM-Southeast Asia Monsoon) trải dài từ phần đông biển Ả Rập qua Ấn Độ, vịnh Bengal đến Việt Nam nghĩa là bao gồm cả gió mùa Nam Á, vùng gió mùa Bắc Australia và Indonesia (NAIM-North Australia-Indonesia Monsoon) kéo dài theo vĩ hướng từ Indonesia đến dải giới hạn bởi 5-20°S. Ranh giới giữa SEAM và NAIM ở gần xích đạo, khoảng giữa đảo Sumatra và Borneo. SEAM phân biệt với khu vực gió mùa Tây Bắc Thái Bình Dương bằng ranh giới là Biển Đông. Vì thế, Việt Nam là nơi giao nhau của 3 khu vực gió mùa nên việc dự báo thời tiết gặp rất nhiều khó khăn.

        Vào mùa hè, vào khoảng tháng 4, trên Tây Nguyên và Nam Bộ thịnh hành đới gió tây nam, gió mùa mùa hè bắt đầu. Nửa đầu mùa hạ (tháng 5 – 7): khối khí chí tuyến vịnh Bengal di chuyển hướng Tây Nam xâm nhập trực tiếp vào nước ta gây mưa lớn cho đồng bằng Nam Bộ và Tây Nguyên. Sau đó vượt dãy Trường Sơn gây ra hiệu ứng phơn khô nóng cho vùng đồng bằng ven biển miền Trung và phía Nam khu vực Tây Bắc. Giữa và cuối mùa hạ (tháng 6 – 10): gió mùa Tây Nam (từ áp cao cận chí tuyến bán cầu Nam) hoạt động. Vượt qua vùng biển xích đạo trở nên nóng ẩm và gây mưa lớn kéo dài cho vùng đón gió ở Nam Bộ và Tây Nguyên nước ta. Do áp thấp Bắc Bộ, khối khí này di chuyển theo hướng đông nam vào Bắc Bộ tạo nên “gió mùa Đông Nam” vào mùa hạ ở miền Bắc nước ta.

        Bắt đầu từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau sẽ chịu tác động của gió mùa mùa đông, gió di chuyển theo hướng đông bắc nên còn có tên gọi khác là gió mùa Đông Bắc. Gió mùa Đông Bắc hoạt động từ dãy Bạch Mã trở ra Bắc: nửa đầu mùa đông thời tiết lạnh khô, đem lại một mùa đông lạnh và kéo dài ở miền Bắc; nửa sau mùa đông lạnh ẩm, có mưa phùn ở vùng ven biển và đồng bằng Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ. Di chuyển xuống phía Nam, gió suy yếu dần, bớt lạnh và hầu như bị chặn lại ở dãy Bạch Mã. Từ Đà Nẵng trở vào, tín phong Bắc bán cầu thổi hướng Đông Bắc hoạt động mạnh, chiếm ưu thế và gây mưa cho ven biển Trung Bộ, trong khi Nam Bộ và Tây Nguyên là mùa khô.

        Gió mùa là một trong những nhân tố chính ảnh hưởng đến điều kiện khí hậu của Việt Nam, phân chia thành các vùng miền, các mùa khác nhau, … từ đó ảnh hưởng lớn đến đời sống cong người - xã hội. Vì thế, việc nghiên cứu và áp dụng vào dự báo là rất quan trọng, giúp nâng cao chất lượng và hiệu quả dự báo phục vụ cho mục đích con người.

Nguyễn Đức Thắng