Những bài học vàng ẩn sau lời ca dao, tục ngữ (Phần 1)

    Ca dao, tục ngữ không chỉ là những câu nói dân gian truyền miệng mà còn là kho tàng tri thức quý báu về thời tiết mà ông cha ta đã đúc kết qua bao thế hệ.

 Đối với phần này, hãy cùng khám phá những bài học vàng về thời tiết ẩn qua những câu ca dao dưới đây:

"Chuồn chuồn bay thấp thì mưa
Bay cao thì nắng, bay vừa thì râm"

    Đây là một câu ca dao vốn đã đi sâu vào trong tiềm thức người dân Việt Nam. Kinh nghiệm các cụ đã truyền lại rằng nếu quan sát con chuồn chuồn và những hiện tượng sau đó thì có thể thấy được quy luật của thời tiết rằng: chuồn chuồn mà bay thấp thì trời có khả năng cao sẽ mưa, còn chuồn chuồn bay cao thì trời sẽ nắng và chuồn chuồn bay vừa thì trời râm. Câu ca dao này có thể được nhận xét là khá hợp lý trên góc độ khoa học và được giải thích rằng khi độ ẩm trong không khí cao sẽ khiến cho cánh con chuồn chuồn bị ướt. Đây là lý do con chuồn chuồn không bay cao được và khi độ ẩm trong không khí cao có nghĩa là khả năng sắp có mưa.

"Lúa chiêm lấp ló đầu bờ
Hễ nghe tiếng sấm phất cờ mà lên"

    Câu ca dao tái hiện hình ảnh lúa Chiêm là giống lúa có xuất xứ từ khu vực Nam Trung Bộ. Lúa Chiêm này được gieo vào tháng giêng và thu hoạch khoảng tháng năm âm lịch. Và cứ mỗi khi vào độ khoảng tháng 2 tháng 3 khi mùa mưa bắt đầu, lúc này thì lại có rất nhiều sấm sét là điều kiện quan trọng giúp cố định một lượng lớn nitơ bổ sung dinh dưỡng cho đất... Theo cơ sở khoa học thì ta thấy được rằng chính sấm sét sinh ra nhiệt độ cao xúc tác phản ứng diễn ra trong bầu khí quyển trên trái đất. Hơn nữa ta như thấy được sản phẩm theo nước mưa rơi xuống đất. Lúc này đây thì nó dường như cũng đã hoà tan vào đất tồn tại ở dạng NO3-, và đây cũng chính là nguồn dinh dưỡng khoáng quan trọng cho cây lúa.

"Mưa tháng bảy gãy cành trám
Nắng tháng tám rám trái bưởi"

    Cây trám là cây gỗ lớn bản địa có chiều cao từ 20 - 30m, đường kính ngang ngực từ 50 - 70cm, thân tròn thẳng, tán lá rộng và xanh quanh năm. Từ đặc điểm của cây, có thể thấy cây trám rất to và chắc khỏe, thường vững chãi trước sự khắc nghiệt của thiên nhiên. Hai câu ca dao dự báo thời tiết về mưa và nắng qua hình ảnh cành trám và quả bưởi. Mưa tháng bảy to và khắc nghiệt đến mức bẻ gãy được cả cành trám, nắng tháng tám to đến mức có thể làm rám cả vỏ trái bưởi.

"Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng
Ngày tháng mười chưa cười đã tối"

    Đó là một câu ca dao mà ông cha ta đã truyền lại rất chính xác căn cứ vào những kinh nghiệm và vẫn còn rất đúng cho đến ngày nay. Câu ca dao có ý nghĩa là tháng năm thì thời gian ban ngày dài hơn thời gian ban đêm. Còn vào tháng mười thì thời gian ban ngày ngắn hơn thời gian ban đêm. Thực tế, dù ở bất kì tháng nào trong năm thì một ngày chúng ta vẫn luôn có 24 tiếng, và quỹ đạo trái đất vẫn luôn xoay vòng giống nhau nhưng tháng năm là vào mùa hè nên trời thường sáng lâu hơn là tháng mười- thời điểm khi tiết trời đã vào mùa đông.

"Ếch kêu uôm uôm
Ao chuôm đầy nước"

    Đây là một kinh nghiệm về việc dự đoán trời mưa. Ếch là một loài động vật rất mẫn cảm với việc đổi thay thời tiết, nhất là khi trời trở trời mưa. Khi trời chuẩn bị kéo cơn mưa, ếch thường cất tiếng kêu lên bờ ao, hồ, đồng ruộng. Chính vì thế mà dựa vào tiếng kêu của ếch, dân gian ta có thể biết trước trời sắp có mưa.

"Kiến đen tha trứng lên cao
Thế nào cũng có mưa rào rất to"

    Loài kiến có khả năng dự đoán trước mưa bão, do đó khi thấy kiến tha trứng tức là mưa vì khi cảm nhận nguy hiểm đang đến gần thì kiến sẽ tìm nơi an toàn cho tổ, còn việc mưa rất to là do kiến cảm thấy mưa to đến mức có thể tiêu diệt hết giống nòi mình nên phải di chuyển đến cây cao thật cao để có thể tránh được mưa to.

"Chớp đằng đông vừa trông vừa chạy
Chớp đằng tây vừa cày vừa chơi."

    Đây là câu ca dao dự báo về thời tiết. Phía đông là phía biển, khi ở phía biển có chớp thì mưa sắp tới, chuẩn bị chạy lúa là vừa(thu lúa đang phơi về nhà), còn khi chớp đằng nam (đối với Đồng bằng Sông Hồng) thì không mưa do gió là gió khô, không mang theo hơi nước nên không cần lo lắng. Cũng như với Bắc Trung Bộ chớp đằng Tây cho Mưa ở bên Lào (Lào ở bên sườn Tây Trường Sơn) và khi qua sườn Đông - phía Việt Nam thì khô nóng - nên cứ vừa cày vừa chơi vì gió từ Lào qua là gió nóng và khô. 

    Những ca dao về thời tiết không chỉ là những câu nói đơn giản mà còn chứa đựng những bài học sâu sắc về cuộc sống và con người. Hãy cùng đón chờ phần 2 với những câu tục ngữ nhé !

Người đăng: Lương Thúy Diệp

Tuần 13