Những bài học vàng ẩn sau lời ca dao, tục ngữ (Phần 2)

 Tiếp nối phần 1, chúng ta sẽ đến với những câu tục ngữ về thời tiết:

"Sao dày thì mưa, sao thưa thì nắng"

    Câu tục ngữ trên dự báo thời tiết qua cách nhìn sao trên bầu trời vào buổi tối. Nếu buổi tối hôm nay nhiều sao thì trời ngày mai sẽ mưa, và ngược lại nếu trời tối hôm nay ít sao thì ngày mai sẽ nắng. Đây là một cách dự báo thời tiết rất đúng của ông bà ta ngày xưa. Xét trên góc độ khoa học, sao thưa có nghĩa là trời nhiều mây làm che khuất tầm nhìn, mà nhiều mây thì khả năng là có mưa và ngược lại. Nhận biết được điều này từ đêm hôm trước, để người nông dân sẽ có kế hoạch phù hợp cho buổi làm đồng vào ngày hôm sau.

"Tháng giêng rét dài, tháng hai rét lộc, tháng ba rét nàng Bân"

    Đó là ba đợt rét đầu năm ở miền Bắc. Rét dài là đợt rét cho cây trổ hoa. Sau đó là rét lộc tức là đợt rét khi cây nảy mầm non. Rét Nàng Bân hay còn gọi rét muộn.

"Chuồng gà hướng Đông, cái lông chẳng còn"

    Đó là kinh nghiệm của cha ông ta nhằm quan sát và dự đoán thời tiết, từ đó bố trí chuồng trại trong chăn nuôi gia cầm. Theo đó, hướng Đông là hướng dễ đón gió, khiến vật nuôi bị gió tạt vào, ảnh hưởng đến đề kháng, dễ sinh bệnh. Vì vậy, không nên bố trí cửa chuồng nuôi về hướng Đông.

"Mau sao thì nắng, vắng sao thì mưa"

    Câu tục ngữ là kinh nghiệm được đúc kết của cha ông ta về chuyện nắng mưa. Đây là câu tục ngữ rất quen thuộc giúp chúng ta dự báo thời tiết một cách tự nhiên. Theo đó, ông cha ta đã truyền đạt kinh nghiệm rằng nếu trời nhiều sao thì ngày hôm sau sẽ nắng, còn nếu trời ít sao hoặc không có sao thì trời sẽ có mưa.

"Tháng bảy kiến đàn, đại hàn hồng thủy"

    Vào tháng 7, mùa hè của nửa Cầu Bắc trong đó có Việt Nam nhiệt độ không khí ở trên lục địa cao trở thành khu áp thấp hút gió khối khí ẩm từ Thái Bình dương vào gây nên những trận mưa lớn cùng với sự xuất hiện của các khí áp thấp gây nên mưa bão ở Bắc bộ và Bắc trung Bộ.

"Gió thổi là đổi trời"

    Câu tục ngữ này phản ánh thực tiễn về hiện tượng tự nhiên, gió thổi tức là có sự thay đổi thời tiết để con người quan giữ gìn sức khỏe.

"Sấm động, gió tan"

    Đây là câu tục ngữ ám chỉ việc sấm chớp động trời, bắt đầu có giông tố thì gió cũng tan để bắt đầu cơn mưa. Đây là một kinh nghiệm nhìn thời tiết quý báu của ông cha ta truyền lại đến ngày nay để con cháy biết đường sắp xếp công việc, tránh mưa tránh gió.

"Đầu năm sương muối, cuối năm gió nồm"

    Đầu năm có sương muối, cuối năm có gió bắc là hai hiện tượng thời tiết trái với tự nhiên gây hại cho con người và vạn vật. Qua các kinh nghiệm dân gian đó, người dân dự đoán trước được thời tiết và có kế hoạch để chuẩn bị cho mùa màng, gia súc.

"Mưa tháng Sáu máu rồng"

    Tháng sáu là tháng nóng đỉnh điểm giữa mùa hè, nắng hạn, người làm nông rất mong mưa. Vì thế mưa tháng này được ví như “máu rồng” bởi rất quý cho mùa màng tránh được cảnh thất thu. Đồng thời, câu tục ngữ còn có ý chỉ những cơn mưa tháng sáu thường to, lớn, lượng nước trút xuống dồi dào như móng rồng.

"Vàng mây thì gió, đỏ mây thì mưa"

    Câu tục ngữ nói về cách dự báo thời tiết theo quan niệm của người xưa: thấy mây phản chiếu ánh sáng màu vàng là trời sắp chuyển gió to; mây trên trời màu đỏ thì trời sắp có mưa lớn.

"Trăng quầng thì hạn, trăng tán thì mưa"

    Theo kinh nghiệm của cha ông ta, khi trăng quầng, thời tiết sẽ oi bức, nóng nực hoặc rất ít mây. Ngược lại khi trăng có vùng sáng nhiều màu bao quanh và không tách ra khỏi mặt trăng thì thời tiết dễ có mưa. Như vậy, câu tục ngữ đã căn cứ vào một trong những hiện tượng dễ quan sát bằng mắt thường của mặt trăng để cung cấp thông tin về thời tiết.

"Ráng mỡ gà, có nhà thì chống"

       Thời xưa, khi chưa có dự báo thời tiết của đài báo, những người nông dân, người ngư dân thường nhìn bầu trời, nhìn ráng, nhìn cầu vồng, nhìn mây, nhìn mống để dự đoán thời tiết. “Ráng mỡ gà” là khi chân bầu trời có màu vàng óng như mỡ gà. Theo kinh nghiệm dân gian, khi chân trời có màu vàng óng như màu mỡ gà là dấu hiệu của mưa to, bão lớn đang chuẩn bị kéo đến. “Có nhà thì chống” nghĩa là cần phải gia cố, sửa sang xung quanh nhà để đảm bảo ngôi nhà vững chãi, chắc chắn, kiên cố khi có mưa bão kéo đến.

"Rét tháng Ba bà già chết cóng"

    Tháng Ba âm lịch thường có rét nàng Bân và gió mùa đông bắc, vì thế dù đã cuối xuân chuẩn bị sang đầu hè nhưng vẫn rất lạnh. Câu tục ngữ là kinh nghiệm về thời tiết của nhân dân ta, nhắc nhở mọi người đừng coi thường cái rét tháng Ba.

"Tháng Bảy kiến bò chỉ lo lại lụt"

    Tháng bảy theo thời tiết đây là tháng có những cơn bão to trong năm. Và khi lũ lụt là những con kiến sẽ phải tìm những nơi cao hơn để kiếm ăn, tránh lũ lụt. Ngày xưa thì bà con nông dân sẽ nhìn vào trời, nhìn vào hiện tượng để đoán thời tiết.

"Đông chết se, hè chết lụt"

    Nếu mùa đông năm nay lạnh, hanh khô ráo thì thường mùa hè năm tới sẽ có nhiều mưa lớn, dễ gây ra lụt lội.

"Gió bấc thì hanh, gió nồm thì ẩm"

    Gió mùa đông bắc thì khô hanh và lạnh, còn gió nồm nam thì ít lạnh hơn, dịu mát nhưng ẩm ướt. Gió bấc hay còn gọi là gió mùa Đông Bắc thường hoạt động chủ yếu ở miền Bắc trong nửa đầu mùa đông, gió đi qua lục địa nên mang tính chất lạnh, khô, ít mưa. Còn gió nồm xuất hiện sau nửa mùa đông, gió lệch qua biển, cấp thêm hơi ẩm, đem lại thời tiết ẩm, có mưa phùn.

"Cỏ gà màu trắng, điềm nắng đã hết"

    Khi cỏ gà chuyển từ màu xanh sang màu trắng, tức là mùa hè chuẩn bị kết thúc, bắt đầu sang mùa thu mát mẻ.

"Gió Nam đưa xuân sang hè"

    Gió Nam còn được gọi là gió Lào, khô nóng, khi gặp tiết trời se lạnh của mùa xuân sẽ tạo nên thời tiết dịu mát, ấm áp, báo hiệu mùa hè sắp tới. Câu tục ngữ là một kinh nghiệm về thời tiết vào cuối xuân, đầu hè giúp nông dân có thể chuẩn bị cho việc sản xuất đạt kết quả tốt.

"Mống Đông vồng Tây, chẳng mưa dây cũng bão giật"

    Nếu trời có cầu vồng ở phía đông hoặc phía tây là sắp có mưa to gió lớn, bà con nông dân nên thu gọn thóc lúa, bảo vệ gia súc, gia cầm.

    Trong lòng mỗi câu ca dao và tục ngữ là những giọt sâu lắng của trí tuệ dân gian, phản ánh sự thấu hiểu về thời tiết và khí hậu của mỗi dân tộc. Những ngôn từ đơn giản nhưng chứa đựng những bài học sâu sắc về cuộc sống và con người. Nhìn vào những ca dao dân gian, ta cảm nhận được sự hiểu biết sâu sắc về sự biến đổi không ngừng của tự nhiên, nhắc nhở ta rằng cuộc sống đầy những thay đổi và khó khăn, nhưng vẫn cần phải tiếp tục đối diện một cách kiên nhẫn và bình tĩnh ứng phó vơi thời tiết

    Những lời ca dao và tục ngữ không chỉ là những lời nói truyền miệng mà còn là những tinh hoa của tri thức và sự hiểu biết dân gian về thời tiết và khí hậu. Chúng là những gương mặt sáng sủa của văn hóa dân tộc, mang lại những bài học và bài hát về sự phong phú và đa dạng của thế giới tự nhiên.

Người đăng: Lương Thúy Diệp

Tuần 14