Sự nguy hiểm của "Bão Bụi"

Bão bụi là một hiện tượng thời tiết cực đoan, xảy ra khi có gió mạnh thổi qua các vùng đất khô cằn, đất cát hoặc các khu vực mà đất bị khai thác nặng nề, gây ra sự nổi lên và di chuyển của bụi cát vào không khí. Hiện tượng này tạo ra một màn sương mù dày đặc và giảm tầm nhìn, gây ra nhiều vấn đề cho sức khỏe, giao thông và môi trường. Bão bụi thường xảy ra trong điều kiện thời tiết khô cằn và khi có sự kết hợp của gió mạnh và đất cát dễ bay lên.Bão bụi xảy ra ở nhiều nơi trên thế giới. Chúng đem theo một lượng cát và khoáng mịn khổng lồ di chuyển từ lục địa này sang lục địa khác. Tại Bắc Phi, những cơ bão này được gọi là haboobs và thường được hình thành bởi sức gió lớn từ những cơn bão.

Những cơn bão gần như giống với các dạng bão xảy ra tại Châu Mỹ và Châu Á. Haboobs có thể đạt tới độ cao lên tới hơn 1km, bao phủ hàng ngàn km2 và kéo dài trong vòng nhiều giờ. Bụi hấp thụ ánh sáng mặt trời và làm ấm vùng không khí xung quanh cũng như tăng cường sức gió ở rìa cơn bão.

Nếu như ở trên Trái Đất có hơi nước để dung hòa những hạt bụi trong không khí thì trên sao Hỏa, không khí khô sẽ biến những cơn bão bụi dường như bao phủ toàn bộ hành tinh.

Nguyên Nhân

Đất Khô và Cát Lún: Bão bụi thường xuất hiện ở các vùng đất khô cằn, như sa mạc hoặc vùng đất đã bị khai thác nặng nề, khi đất khô và cát lún dễ bị gió thổi bay.

Gió Mạnh: Bão bụi thường xảy ra khi có gió mạnh thổi qua vùng đất khô cằn, tạo điều kiện cho bụi cát bay lên và di chuyển xa.

Các Yếu Tố Khí Hậu: Sự thay đổi khí hậu, như sự gia tăng nhiệt độ và sự cạn kiệt của các nguồn nước, có thể tăng nguy cơ của việc xảy ra bão bụi.

Đặc Điểm

Bụi Cát Bay Lên: Bão bụi là hiện tượng mà bụi cát được gió thổi bay lên không khí, tạo ra một màn sương mù dày đặc và giảm tầm nhìn.

Khả Năng Gây Nguy Hiểm: Bão bụi có thể gây ra các vấn đề sức khỏe như khó thở, cảm giác khó chịu, và tăng nguy cơ cho các bệnh về đường hô hấp.

Tác Động Đến Giao Thông và Cuộc Sống: Bão bụi có thể làm giảm tầm nhìn và gây ra tai nạn giao thông, ảnh hưởng đến cuộc sống hàng ngày và các hoạt động ngoài trời.

Sau đây là một số ví dụ về sự nguy hiểm bão bụi trên thế giới:

"Cơn bão đen" kéo dài hơn 10 năm ở Mỹ:Những con bão bụi khổng lồ bắt nguồn từ sai lầm trong canh tác nông nghiệp khiến hàng triệu người dân Mỹ phải bỏ nhà bỏ đất trong thập niên 1930.

                        Cơn bão bụi ập tới Stratford, Texas năm 1935. Ảnh: Universal History Archive

Dust Bowl là sự kiện xảy ra ở vùng đồng bằng ở phía nam nước Mỹ, nơi những cơn bão bụi nghiêm trọng hoành hành trong đợt hạn hán vào thập niên 1930. Khi gió mạnh và bụi mù mịt tràn qua khu vực từ Texas tới Nebraska, người dân và gia súc bị giết chết, mùa màng thất thu khắp cả vùng. Dust Bowl khiến tác động kinh tế của thời kỳ Đại suy thoái thêm trầm trọng, đẩy nhiều gia đình chăn nuôi phải di cư để tìm kiếm việc làm và điều kiện sống tốt hơn, theo History.

Sự kiện Dust Bowl do một số yếu tố kinh tế và nông nghiệp gây ra, bao gồm chính sách đất đai của liên bang, thay đổi trong thời tiết vùng miền, kinh tế trang trại. Sau cuộc nội chiến, hàng loạt đạo luật đất đai liên bang khuyến khích người dân khai khẩn về hướng tây thông qua nông trại ở vùng Đại bình nguyên Bắc Mỹ. Đạo luật Homestead năm1862 cấp cho những người định cư 65 hecta đất công, theo sau là đạo luật Kinkaid năm 1904 và đạo luậtHomestead mở rộng năm 1909. Những đạo luật này dẫn tới lượng lớn nông dân mới ít kinh nghiệm đổ xô tới vùng Đại bình nguyên.

Nhiều người định cư trong giai đoạn cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20 này sống với một ngộ nhận. Người định cư, nhà đầu cơ đất, chính trị gia và thậm chí vài nhà khoa học cho rằng trang trại và nông nghiệp sẽ ảnh hưởng tới khí hậu của vùng Đại bình nguyên bán khô cằn theo hướng có lợi cho việc gieo trồng. Nhiều năm ẩm ướt khiến quan niệm sai lầm về sinh khái trên càng thêm sâu sắc, khiến người dân trồng trọt ngày càng nhiều trên đất rìa mà nước tưới tiêu không thể chảy đến.

Giá lúa mỳ tăng vào thập niên 1910 và 1920 cùng với nhu cầu lúa mỳ cao từ châu Âu trong Thế chiến I thôi thúc nông dân cày xới hàng triệu hecta đất đồng cỏ bản xứ để trồng lúa, ngô và nhiều hoa màu khác. Nhưng khi nước Mỹ tiến vào thời kỳ Đại suy thoái, giá lúa mỳ lao dốc. Trong cơn tuyệt vọng, nông dân cày xới càng nhiều đất đồng cỏ hơn để thu hoạch hoa màu và hòa vốn.

Mùa màng bắt đầu thất thu khi hạn hán bắt đầu vào năm 1931, để lộ những mảnh đất trang trại bị xới tung đến trơ trụi. Không có cỏ thảo nguyên rễ sâu cố định đất tại chỗ, đất cát bị thổi bay. Đất xói mòn dẫn tới nhiều cơn bão bụi khổng lồ tàn phá kinh tế, đặc biệt là ở đồng bằng phía nam. Sự kiện Dust Bowl hay còn gọi là "Những năm 30 đen tối" bắt đầu năm 1930 và kéo dài khoảng một thập kỷ, nhưng tác động kinh tế dài hạn của nó tới khu vực còn lưu lại lâu hơn. Hạn hán nghiêm trọng xảy ra ở vùng Trung tây và phía nam Đại bình nguyên vào năm 1930. Bão bụi hoành hành vào năm 1931. Một loạt năm hạn hán sau đó càng làm thảm họa môi trường thêm nghiêm trọng.

Năm 1934, ước tính 14 triệu hecta đất trồng trọt trước đây trở nên không thể gieo trồng, trong khi 50 triệu hecta đất khác, bằng 3/4 diện tích bang Texas, nhanh chóng mất lớp đất mặt. Mưa thường xuyên quay trở lại khu vực vào cuối năm 1939, kết thúc sự kiện Dust Bowl. Tuy nhiên, dân số sụt giảm ở những quận chịu ảnh hưởng nặng nề nhất, nơi giá trị nông nghiệp của đất đai không thể phục hồi tới tận thập niên 1950.

Trong suốt thời kỳ Dust Bowl, bão bụi lớn hay còn gọi là "bão đen" tràn qua Đại bình nguyên. Một số cuốn theo lớp đất mặt từ Texas và Oklahoma đi xa tới tận miền đông như Washington, D.C. và New York, khiến bụi bao trùm những con tàu trên Đại Tây Dương. Đám mây bụi làm bầu trời tối sầm, đôi khi kéo dài vài ngày. Ở nhiều nơi, bụi trôi dạt như tuyết và dân cư phải dọn bằng xẻng. Bụi lọt qua khe nứt vào nhà cửa, bám vào thức ăn, đồ đạc và da người. Một số người dân mắc bệnh "viêm phổi bụi", bị đau ngực và khó thở. Nhà chức trách chưa biết chính xác bao nhiêu người chết do chứng bệnh này nhưng ước tính từ hàng trăm tới hàng nghìn người.

Ngày 11/5/1934, một cơn bão bụi cao tới 3,2 km di chuyển 3.200 km tới bờ đông, bao trùm nhiều công trình như tượng Nữ thần Tự do và điện Capitol. Cơn bão bụi tồi tệ nhất xảy ra vào ngày 14/4/1935. Các trang tin gọi đó là ngày Chủ nhật đen tối. Một bức tường cát và bụi sừng sững hình thành từ Panhandle, Oklahoma và lan rộng sang miền đông. Ước tính 3 triệu tấn đất mặt bị cuốn bay khỏi Đại bình nguyên chỉ trong ngày Chủ nhật đó.

Tổng thống Franklin D. Roosevelt áp dụng một số biện pháp để giúp đỡ nông dân nghèo mất nơi ở. Ông cũng giải quyết vấn đề suy thoái môi trường gây ra sự kiện Dust Bowl. Các chương trình của chính phủ kêu gọi nông dân trồng cây chắn gió ở những trang trại trên khắp vùng Đại bình nguyên. Cơ quan chính phủ cũng phát triển và xúc tiến nhiều kỹ thuật trang trại mới để đối phó vấn đề xói mòn đất. Khoảng 2,5 triệu người rơi khỏi các bang bị ảnh hưởng bởi Dust Bowl như Texas, New Mexico, Colorado, Nebraska, Kansas và Oklahoma trong thập niên 1930. Đây là một trong những cuộc di cư lớn nhất trong lịch sử Mỹ.

Bão bụi ở Trung Quốc biến mặt trời thành màu xanh

Sự tương tác giữa các hạt bụi và ánh sáng khiến Mặt Trời ở Bắc Kinh chuyển màu xanh lam giống như trên sao Hỏa.

Sự tương tác giữa các hạt bụi và ánh sáng khiến Mặt Trời chuyển màu xanh lam trên bầu trời Bắc Kinh hôm 22/3. Ảnh: Weibo

Một cơn bão bụi mạnh đã biến Mặt Trời thành màu xanh lam và làm tăng mức độ ô nhiễm không khí ở Bắc Kinh hôm 22/3. Theo chỉ số chất lượng không khí của thành phố, nồng độ bụi mịn PM10 đạt mức hơn 999 microgram mỗi m3 (mcg/m3) vào buổi trưa. Trong khi đó, các hướng dẫn của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến nghị mức phơi nhiễm tối đa là 20 mcg/m3.

Viện Các vấn đề Môi trường và Công cộng (IPE) tại Bắc Kinh cho biết, bão bụi có khả năng bắt nguồn từ một trận lốc xoáy quét qua khu vực trung nam Mông Cổ và Nội Mông hôm 21/3. Theo dữ liệu của IPE, nồng độ PM10 đạt 9.355 mcg/m3 tại vùng Xilingol của Nội Mông.

"Bão bụi xuất hiện nhiều vào mùa xuân trong những năm gần đây, đặc biệt là năm 2021. Mùa đông khô hạn và mùa xuân ấm lên nhanh khiến những vùng đất trống trở thành nơi sinh ra bão bụi. Gió mạnh và khí quyển không ổn định cũng góp phần tạo nên bão bụi", Ma Jun, người sáng lập IPE cho biết.

Zheng Yongchun, chuyên gia tại Đài quan sát Thiên văn học Quốc gia thuộc Viện hàn lâm Khoa học Trung Quốc, giải thích về cảnh tượng Mặt Trời xanh kỳ lạ trên bầu trời Bắc Kinh hôm 22/3. "Hiện tượng hiếm gặp này tương tự như những gì xảy ra trên sao Hỏa. Nguyên nhân vật lý là sự tán xạ ánh sáng", ông nói.

Các hạt trong không khí có thể làm phân tán và thay đổi đường đi của sóng ánh sáng, nhưng gây ra những tác động khác nhau tùy vào bước sóng.

Trong bão cát xảy ra hiện tượng tán xạ Mie. Nếu đường kính của hạt xấp xỉ hoặc lớn hơn bước sóng ánh sáng, phần lớn ánh sáng sẽ bị tán xạ xuôi. Hạt bụi tán xạ xuôi các sóng vàng và đỏ, trong khi phần xanh - tím của quang phổ gần như không bị ảnh hưởng vì có bước sóng ngắn. Kết quả, màu đỏ trong ánh sáng Mặt Trời bị phân tán còn màu xanh lam vẫn có thể quan sát trực tiếp, tạo ra cảnh tượng Mặt Trời xanh lam và bầu trời ánh đỏ.

Một hiệu ứng quen thuộc hơn xảy ra khi các hạt không khí nhỏ hơn nhiều so với sóng ánh sáng. Trong hiệu ứng tán xạ Rayleigh, ánh sáng xanh lam bị tán xạ gấp 5,5 lần ánh sáng đỏ. Khi trời nắng và quang đãng, ánh sáng Mặt Trời chạm đến mắt người sau khi đi qua khí quyển Trái Đất, nơi các phân tử không khí tí hon gây ra hiệu ứng tán xạ Rayleigh. Ánh sáng xanh rải rác khắp bầu trời, trong khi Mặt Trời có màu đỏ.

Biện Pháp Ứng Phó: 

Cảnh báo sớm: Cung cấp cảnh báo sớm về bão bụi để người dân có thể chuẩn bị và bảo vệ bản thân khỏi nguy cơ sức khỏe.

Hạn Chế Hoạt Động Ngoài Trời: Khuyến khích người dân hạn chế hoạt động ngoài trời trong thời gian bão bụi để giảm nguy cơ cho sức khỏe

Bảo Vệ Đường Hô Hấp: Sử dụng khẩu trang hoặc khăn ướt che miệng và mũi để bảo vệ đường hô hấp khỏi bụi cát.

Bão bụi là một hiện tượng thời tiết cực đoan có thể gây ra nhiều vấn đề cho người dân và môi trường, và việc hiểu và ứng phó với nó là rất quan trọng để bảo vệ sức khỏe và an toàn.

                                       Tác giả: Trương Ngọc Dũng K66-KT&KHH